Αμάσι: μια τοπική ποικιλία σε αναζήτηση δικαίωσης

Μέρος Γ'

Ιστορία, επιστημονική τεκμηρίωση και αγρονομικές προοπτικές

Το Αμάσι αποτελεί μία από τις πλέον χαρακτηριστικές, αλλά και παραγνωρισμένες, τοπικές ποικιλίες αμπέλου της Αλμωπίας. Πρόκειται για ποικιλία με παρουσία που εκτείνεται χρονικά σε τουλάχιστον έναν αιώνα, η οποία επιβίωσε μέσα από ιστορικές ανακατατάξεις, αγροτικές μεταβολές και αλλαγές καλλιεργητικών προτύπων, χωρίς ποτέ να τύχει συστηματικής επιστημονικής καταγραφής ή κρατικής στήριξης.

Στην τοπική παράδοση απαντά με διαφορετικές ονομασίες, όπως Αμάσι, Όψιμο Εδέσσης, Οκτωβριανό και σε ορισμένες περιπτώσεις «Γαλλικό», ονομασίες που αντανακλούν τόσο τον όψιμο χαρακτήρα της όσο και την περίοδο εισαγωγής της, στις αρχές του 20ού αιώνα. Η εμφάνισή της συμπίπτει με την περίοδο ανασυγκρότησης του ελληνικού αμπελώνα, μετά τη φυλλοξήρα, την πανδημία που εξαπλώθηκε από τη Γαλλία και αποδεκάτισε τα ευρωπαϊκά αμπέλια.

Επιστημονική ένταξη και ορολογία

Από βοτανική άποψη, το Αμάσι ανήκει στο είδος Vitis vinifera L., δηλαδή στην ευρωπαϊκή άμπελο που περιγράφηκε επιστημονικά από τον Carl Linnaeus. Η αναφορά αυτή δεν δηλώνει επίσημη κατοχύρωση ονόματος ποικιλίας, αλλά τη σαφή ένταξη του φυτού στο είδος της οινοφόρου αμπέλου, αποκλείοντας την περίπτωση υβριδίου ή αμερικανικού υποκειμένου.

Επιστημονικά, το Αμάσι κατατάσσεται στους τοπικούς παραδοσιακούς πληθυσμούς (local landraces) του Vitis vinifera L., δηλαδή σε ποικιλίες που:

• διατηρήθηκαν μέσω αγροτικής πρακτικής,

• δεν πέρασαν από κλωνική επιλογή,

• παρουσιάζουν φαινοτυπική μεταβλητότητα,

• αλλά διαθέτουν σταθερή ταυτότητα σε συγκεκριμένο γεωγραφικό χώρο.

Η απουσία γενετικής ταυτοποίησης (DNA profiling) και επίσημης αμπελογραφικής καταχώρισης αποτελεί μεθοδολογικό όριο, όχι ένδειξη ανυπαρξίας ή ασάφειας.

Αμπελογραφική και φαινολογική περιγραφή

Το Αμάσι χαρακτηρίζεται από:

• Τσαμπί μεσαίου έως μεγάλου μεγέθους, κυλινδροκωνικό, με μέτρια έως αραιή πυκνότητα, μεταβαλλόμενη ανάλογα με τις συνθήκες επικονίασης.

• Ρόγες μεσαίου μεγέθους, με λεπτό έως μέτριο φλοιό, πρασινοκίτρινου χρώματος, με συχνή ελαφρά ρόδιση στην πλήρη ωρίμανση.

• Σάρκα ζουμερή, ουδέτερη έως ήπια φρουτώδη.

• Ωρίμανση όψιμη, με μέση ημερομηνία συγκομιδής γύρω στις 10 Οκτωβρίου για την περιοχή της Αλμωπίας.

Η ποικιλία παρουσιάζει υψηλή ζωηρότητα και έντονη παραγωγική ικανότητα, με τάση υπερφόρτωσης όταν δεν ελέγχεται το φορτίο.

Μεταβλητότητα τσαμπιού και ρόλος της επικονίασης

Χαρακτηριστικό γνώρισμα του Αμασιού είναι η διακύμανση στην πυκνότητα του τσαμπιού από χρονιά σε χρονιά. Το φαινόμενο αυτό σχετίζεται άμεσα με:

• τις συνθήκες επικονίασης κατά την άνθηση,

• τη θρεπτική ισορροπία (ιδίως το βόριο),

• τις κλιματικές συνθήκες της άνοιξης.

Η συμπεριφορά αυτή δεν αποτελεί αστάθεια, αλλά τυπικό γνώρισμα παλαιών τοπικών ποικιλιών, και συχνά λειτουργεί θετικά, μειώνοντας πιέσεις από βοτρύτη και βελτιώνοντας την ποιότητα των στεμφύλων για απόσταξη.

Από τη χαμηλή καλλιέργεια στην κρεβατίνα: ιστορική εξήγηση

Πριν από την επικράτηση της κρεβατίνας, η καλλιέργεια του αμπελιού στην Αλμωπία γινόταν χαμηλά στο έδαφος, χωρίς σύρματα, με πρακτικές αντίστοιχες εκείνων που συναντώνται στα νησιά του Αιγαίου.

Η μετάβαση στο σύστημα της κρεβατίνας συνδέεται άμεσα με ένα συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός:
μετά το ξήλωμα της εμπορικής σιδηροδρομικής γραμμής της Καρατζόβας, οι σιδηροτροχιές (ράγες) που αποξηλώθηκαν αξιοποιήθηκαν από τους αγρότες ως υλικό στήριξης για την κατασκευή κρεβατινών. Η πρακτική αυτή, λύση ανάγκης και ευρηματικότητας, εξηγεί την ταχεία εξάπλωση του συστήματος στην περιοχή.

Αγρονομικοί περιορισμοί της κρεβατίνας στο Αμάσι

Με τα σημερινά δεδομένα, είναι σαφές ότι:
το Αμάσι δεν μπορεί να αποδώσει ποιοτικά σε σύστημα κρεβατίνας, όπως αποδίδει σε γραμμικά συστήματα ή διάταξη Υ.

Η κρεβατίνα:

• ενισχύει υπερβολικά τη ζωηρότητα,

• δυσχεραίνει τον αερισμό,

• αυξάνει φυτοϋγειονομικές πιέσεις,

• και υποβαθμίζει την ποιότητα της πρώτης ύλης.

Αντίθετα, τα γραμμικά συστήματα επιτρέπουν έλεγχο φορτίου, καλύτερη ισορροπία βλάστησης–παραγωγής και ουσιαστική ποιοτική αναβάθμιση, ιδίως όταν ο στόχος είναι η απόσταξη.

Χρήση, προοπτική και απουσία κρατικής πολιτικής

Παρά τη σημασία του, το Αμάσι δεν απολαμβάνει καμία ουσιαστική στήριξη από την πολιτεία. Δεν προστατεύεται ως τοπική ποικιλία, δεν εντάσσεται σε προγράμματα διατήρησης γενετικού υλικού και δεν έχει αξιοποιηθεί στο πλαίσιο αγροτικής πολιτικής.

Κι όμως, πρόκειται για ποικιλία με:

• ιστορική συνέχεια,

• αγρονομική αξία,

• και σαφή ταυτότητα τόπου.

Συμπέρασμα

Το Αμάσι δεν είναι κατάλοιπο του παρελθόντος.
Είναι τοπικό γενετικό κεφάλαιο, που μπορεί να δικαιωθεί μόνο μέσα από:

• επιστημονική τεκμηρίωση,

• σύγχρονη καλλιεργητική προσέγγιση,

• και πολιτική βούληση.

Η δικαίωσή του δεν είναι ζήτημα νοσταλγίας, αλλά ζήτημα αγροτικής στρατηγικής.

Θεόδωρος Χαρανίδης

pellain.com