.png)
Η ομιλία του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στην Πνύκα, στις 7 Οκτωβρίου, δεν ήταν μια συνηθισμένη διπλωματική παρέμβαση. Ήταν μια ιδεολογική διακήρυξη για την επιστροφή της εθνικής ταυτότητας, της ιστορικής αυτοπεποίθησης και της εθνικής κυριαρχίας στο επίκεντρο της δυτικής πολιτικής. Και τα μηνύματά της αφορούν άμεσα τόσο την ελληνική κυβέρνηση όσο και τις ευρωπαϊκές ηγεσίες που έχουν επενδύσει σε μια διαφορετική αντίληψη για το μέλλον της Ευρώπης.
Η φράση που αλλάζει την πολιτική συζήτηση
Υπάρχουν ομιλίες που ξεχνιούνται την επόμενη ημέρα. Υπάρχουν, όμως, και ομιλίες που αποκτούν μεγαλύτερη σημασία όσο περνά ο χρόνος.
Η παρέμβαση του Μάρκο Ρούμπιο από την ιστορική Πνύκα ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Ο επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας επέλεξε τον τόπο όπου οι αρχαίοι Αθηναίοι ασκούσαν τη δημοκρατία για να μιλήσει για τις ρίζες του δυτικού πολιτισμού, την παρακμή της πολιτικής αυτοπεποίθησης και την ανάγκη επιστροφής στις εθνικές αξίες.
Η πιο χαρακτηριστική αποστροφή του ήταν η αναφορά του στη λέξη «εθνικισμός», την οποία, όπως υποστήριξε, η σύγχρονη Δύση μετέτρεψε σε αρνητική έννοια.
Δεν περιορίστηκε, όμως, σε αυτή τη διαπίστωση.
Συνέδεσε την απαξίωση της εθνικής ταυτότητας με την αποδυνάμωση της ιστορικής μνήμης, τη μεταφορά βιομηχανικής παραγωγής στο εξωτερικό, την υποχώρηση της στρατιωτικής ισχύος, τα ανοιχτά σύνορα και την εκχώρηση αρμοδιοτήτων σε υπερεθνικούς γραφειοκρατικούς μηχανισμούς.
Όταν τέτοιες θέσεις εκφράζονται από τον υπουργό Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών, δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται ως μια περιθωριακή πολιτική συζήτηση.
Αποτελούν μέρος της επίσημης ιδεολογικής κατεύθυνσης μιας από τις ισχυρότερες κυβερνήσεις του κόσμου.
Το μήνυμα προς την ελληνική κυβέρνηση
Η ομιλία αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την Ελλάδα.
Η κυβέρνηση του Κυριάκου Μητσοτάκη έχει επιλέξει τα τελευταία χρόνια να προβάλλει ένα προφίλ εκσυγχρονισμού, κοινωνικού φιλελευθερισμού και στενής ευθυγράμμισης με τις ευρωπαϊκές πολιτικές.
Οι επιλογές αυτές, ιδιαίτερα σε ζητήματα κοινωνικής πολιτικής, ταυτότητας και δικαιωμάτων, έχουν προκαλέσει αντιδράσεις από συντηρητικούς και εθνικά προσανατολισμένους πολιτικούς χώρους, που τις χαρακτηρίζουν ως εκφράσεις της λεγόμενης woke αντίληψης.
Και εδώ προκύπτει μια πολιτική αντίφαση.
Από τη μία πλευρά, η ελληνική κυβέρνηση επιδιώκει στενή στρατηγική συνεργασία με την κυβέρνηση Τραμπ. Από την άλλη, ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών αναδεικνύει ιδεολογικές προτεραιότητες που απέχουν από σημαντικές επιλογές της ελληνικής κυβερνητικής πολιτικής.
Ο Ρούμπιο δεν κατονόμασε την κυβέρνηση Μητσοτάκη ως αποδέκτη κριτικής. Αντιθέτως, χαρακτήρισε την Ελλάδα υπόδειγμα συμμάχου.
Ωστόσο, η ιδεολογική απόσταση ανάμεσα στον αμερικανικό εθνικό συντηρητισμό και στον κοινωνικό φιλελευθερισμό που υιοθετεί η Αθήνα είναι πλέον δύσκολο να αγνοηθεί.
Οι Βρυξέλλες απέναντι σε μια διαφορετική Αμερική
Το μήνυμα του Ρούμπιο δεν περιορίζεται στην Ελλάδα.
Απευθύνεται και στις ευρωπαϊκές ηγεσίες που έχουν συνδέσει το πολιτικό τους σχέδιο με την εμβάθυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, τις υπερεθνικές ρυθμίσεις και μια περισσότερο κοσμοπολίτικη αντίληψη της κοινωνίας.
Η αναφορά του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών στη μεταφορά αποφάσεων σε γραφειοκρατικούς μηχανισμούς μακριά από τον έλεγχο των πολιτών αγγίζει έναν από τους βασικούς άξονες της αντιπαράθεσης μεταξύ εθνικής κυριαρχίας και ευρωπαϊκής ενοποίησης.
Για χρόνια, κόμματα που αμφισβητούσαν αυτή την κατεύθυνση αντιμετωπίζονταν από τους πολιτικούς τους αντιπάλους ως δυνάμεις οπισθοδρόμησης.
Σήμερα, όμως, αντίστοιχοι προβληματισμοί διατυπώνονται από την κορυφή της αμερικανικής διπλωματίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ευρώπη θα ακολουθήσει υποχρεωτικά την Ουάσιγκτον. Σημαίνει ότι η ιδεολογική αντιπαράθεση στο εσωτερικό της Δύσης εισέρχεται σε νέα φάση.
Η Πνύκα, η ελληνική ιστορία και η δυτική ταυτότητα
Ο συμβολισμός του τόπου της ομιλίας ήταν εξίσου ισχυρός με το περιεχόμενό της.
Ο Ρούμπιο αναφέρθηκε στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, στη δημοκρατία, στην επιστήμη και στην ιστορική προσφορά των Ελλήνων στη διαμόρφωση του δυτικού κόσμου.
Η επιλογή του να αναπτύξει αυτή την επιχειρηματολογία μπροστά στην Ακρόπολη προσέδωσε ιδιαίτερο βάρος στις αναφορές του.
Για την Ελλάδα, η στιγμή αυτή δημιουργεί και μια πρόσθετη πρόκληση.
Πώς μπορεί μια χώρα που αποτελεί ιστορική κοιτίδα του δυτικού πολιτισμού να αξιοποιήσει τη διεθνή αναγνώριση της πολιτιστικής της κληρονομιάς, χωρίς να περιορίζεται σε έναν απλό ρόλο θεατή των μεγάλων ιδεολογικών εξελίξεων;
Η υπεράσπιση της ιστορικής ταυτότητας, της γλώσσας, της παράδοσης και της εθνικής κυριαρχίας μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο ουσιαστικής δημοκρατικής συζήτησης, χωρίς να ταυτίζεται αυτομάτως με ακραίες αντιλήψεις.
Όταν ο εθνικισμός επιστρέφει στο κέντρο της συζήτησης
Το σημαντικότερο πολιτικό αποτέλεσμα της ομιλίας Ρούμπιο είναι ότι επαναφέρει τον εθνικισμό ως αντικείμενο ανοιχτής συζήτησης σε ανώτατο κυβερνητικό επίπεδο.
Ο όρος εξακολουθεί να έχει διαφορετικές ιστορικές και πολιτικές σημασίες. Άλλο η υπεράσπιση της εθνικής ανεξαρτησίας και της πολιτιστικής συνέχειας και άλλο η επιθετική ή αποκλειστική αντίληψη περί εθνικής υπεροχής.
Ωστόσο, η παρέμβαση Ρούμπιο αμφισβητεί ευθέως την αντίληψη ότι κάθε θετική αναφορά στην εθνική ταυτότητα αποτελεί αναχρονισμό.
Αυτό ακριβώς είναι που προκαλεί τη μεγαλύτερη πολιτική αναστάτωση.
Όταν ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ μιλά δημόσια για την ανάγκη αποκατάστασης της εθνικής αυτοπεποίθησης, αλλάζει το πλαίσιο μέσα στο οποίο διεξάγεται η ιδεολογική αντιπαράθεση στη Δύση.
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δεν είναι υποχρεωμένες να συμφωνήσουν. Είναι, όμως, υποχρεωμένες να αναγνωρίσουν ότι οι πολιτικοί συσχετισμοί μεταβάλλονται.
Η επόμενη ημέρα για Ελλάδα και Ευρώπη
Η ομιλία στην Πνύκα δεν προαναγγέλλει αυτομάτως πολιτική ανατροπή στην Ελλάδα ή στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Αποτελεί, όμως, σαφή ένδειξη ότι η αμερικανική κυβέρνηση επιδιώκει μια ευρύτερη ιδεολογική μετατόπιση της Δύσης, με έμφαση στην εθνική κυριαρχία, στην ιστορική ταυτότητα, στην οικονομική ισχύ και στην υπεράσπιση του δυτικού πολιτισμού.
Για την ελληνική κυβέρνηση, η πρόκληση είναι να εξηγήσει πώς συνδυάζει τις δικές της κοινωνικές και πολιτικές επιλογές με τη νέα κατεύθυνση της Ουάσιγκτον.
Για τις Βρυξέλλες, το ερώτημα είναι εάν θα επιμείνουν στην υφιστάμενη πορεία ή εάν θα επιχειρήσουν να επαναπροσδιορίσουν τη σχέση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης με την εθνική κυριαρχία.
Και για τον ευρύτερο πατριωτικό και εθνικό πολιτικό χώρο, η ομιλία αποτελεί μια σημαντική εξέλιξη, καθώς θέματα που βρίσκονταν επί χρόνια στο επίκεντρο της δικής του επιχειρηματολογίας αποκτούν πλέον διεθνή κυβερνητική προβολή.
Ο Μάρκο Ρούμπιο δεν ήρθε στην Πνύκα απλώς για να τιμήσει την αρχαία Ελλάδα. Ήρθε για να παρουσιάσει ένα πολιτικό όραμα για το μέλλον της Δύσης, χρησιμοποιώντας την ελληνική ιστορία ως αφετηρία.
Και όταν από την Πνύκα ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών επαναφέρει τον εθνικισμό στο επίκεντρο της πολιτικής συζήτησης, ένα πράγμα είναι βέβαιο: οι παλιές ιδεολογικές βεβαιότητες δοκιμάζονται.
Θεόδωρος Χαρανίδης
Δημοσίευση σχολίου